Większość składników odżywczych pożywienia ma istotne znaczenie w zachowaniu optymalnej odpowiedzi immunologicznej. Niedobory lub ich nadmiary w diecie mogą mieć niekorzystny wpływ na układ immunologiczny organizmu oraz jego wrażliwość na drobnoustroje.

Niedobory lub ich nadmiary w diecie mogą mieć niekorzystny wpływ na układ immunologiczny organizmu oraz jego wrażliwość na drobnoustroje. Najczęściej u małych dzieci, młodzieży i kobiet w ciąży, obserwuje się występowanie w pożywieniu niedoborów żelaza, cynku, witaminy A oraz białka i energii. Ze względu na ich wpływ na układ odpornościowy, składniki te określa się jako immunokompetentne. Ponadto w codziennej diecie powinny znaleźć się następujące składniki odżywcze: glutamina, arginina, wielonienasycone kwasy tłuszczowe ω-3, witamina E, witamina C oraz selen, które wpływają stymulująco na odpowiedź immunologiczną organizmu i zmniejszają ryzyko infekcji. Czasami konieczna może się stać suplementacja diety pojedynczymi składnikami odżywczymi lub ich mieszaninami.

Wpływ na prawidłowe funkcjonowanie mechanizmów odpornościowych mają: predyspozycje  genetyczne, wiek, kondycja zdrowotna, stres oraz dieta. Składnikami pokarmowymi mającymi wpływ na układ immunologiczny są w szczególności:  wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny ω-3 i ω-6, witaminy, składniki mineralne oraz  przeciwutleniacze. Składniki te oddziaływają na barierę jelitową błon śluzowych, aktywność komórek obronnych oraz odpowiedź zapalną.

Immunologiczne działanie kwasów tłuszczo­wych jest uzależnione od ich rodzaju i ilości w pożywieniu. Wielonienasycone niezbędne kwasy tłuszczowe (WNKT) nie są wytwarzane przez orga­nizm człowieka ale są konieczne dla prawidłowego funkcjonowania ludzkiego organizmu. Podstawowe z nich to: kwas linolowy LA typu (n-6, ω-6) oraz kwas α-linolenowy ALA typu (n-3, ω-3). Kwasy te w naturalny sposób występują w roślinach, natomiast człowiek musi je dostarczać wraz z pożywieniem [5].

Z kwasów ALA i LA organizm człowieka potrafi wytworzyć inne kwasy pochodne EPA i DHA (typ ω-3) oraz GLA i AA (typ ω-6).

Badania naukowe nad leczeniem stanów zapalnych mówią, iż w procesie tym oprócz cytokin przeciwzapalnych uczestniczą mechanizmy pośrednie i bezpośrednie. Wyciszanie procesów zapalnych w organizmie może odbywać się w sposób bierny, czyli poprzez zmniejszenie aktywności czynników prozapalnych. Może też przebiegać w sposób czynny poprzez aktywację agonistycznych przeciwzapalnych czynników „prowygaszeniowych”. Mediatory te są syntetyzowane właśnie z wielonienasyconych kwasów tłuszczowych.

Należą do nich przede wszystkim pochodne czterech wielonienasyconych kwasów tłuszczowych:

  • kwasu arachidonowego (AA; ω-6) lipoksyny i AT-lipoksyny
  • kwasu eikozapentaenowego (EPA; ω-3) rezolwiny-E
  • kwasu dokozaheksaenowego (DHA; ω-3) rezolwiny-D i AT-rezolwiny-D, neuroprotektyny, marezyny
  • kwasu dokozapentaenowego ω-6 (DPA-ω6; ω -6) oksylipinyrezolwiny [32].

Ponadto analizując badania in vitro i na zwierzętach dokonane przez Caldera i wsp. wskazują, że dieta bogata w kwas linolowy może wpływać produkcję przeciwciał IgG i IgM. Zauważono, że w przypadki reakcji nadwrażliwości typu późnego jest ona słabsza po zastosowaniu diety bogatej w kwasy rodziny ω-6 w porównaniu z dietą niskotłuszczową lub z wyso­ką zawartością tłuszczów nasyconych.

Według norm żywienia WHO wielonienasycone kwasy tłuszczowe są niezbędnymi składnikami diety. Najważniejsze źródła WNKT w diecie to oleje roślinne. Bogatym źródłem kwasów ω-3 są:  olej z krokosza barwierskiego (> 80%), olej słonecznikowy (> 70%), a także oleje sojowy i kukurydziany (60%) oraz olej lniany (60%). Bogatym źródłem kwasów  ω-6 są: olej z pestek winogron, olej bawełniany olej z wiesiołka i słonecznika. Niskoerukowy olej rzepakowy zawiera około 30% kwasu linolowego i 14% kwasu α-linolenowego [23]. Zaleca się, aby w przypadku wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, kwasy z rodziny ω-6 stanowiły 4-8% energii, z kolei dawka kwasów z rodziny ω-3 to 2 g kwasu α-linolenowego i 200 mg długołańcuchowych kwasów tłuszczowych eikozapentaenowego i dokozaheksaenowego.

Ważny jest również odpowiedni stosunek tych kwasów mianowicie przy stosunku ω-6 do ω-3 powinien on wynosić  od 5:1 do 3:1. Obecnie uważa się, że orzechy włoskie są pokarmem idealnym zawierającym odpowiedni stosunek tych kwasów.

Niedobory składników odżywczych i witamin mogą mieć niekorzystny wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego. Skutki niedożywienia pokarmowego mogą się ujawnić dopiero po dłuższym czasie a nawet dopiero w podeszłym wieku. Nadal trwają badania nad optymalną ilością spoży­wanych witamin i mikroelementów, które mogą korzystnie modyfikować odpowiedź immunolo­giczną. Z żywieniowego punktu widzenia odpowie­dnio zbilansowana dieta powinna korzystnie od­działywać na układ immunologiczny.

W produktach żywnościowych witamina A występuje jako: retinol, retinal, estry retinylu. Wartościowymi składnikami są również karotenoidy, które dopiero w organizmie na skutek konwersji uzyskują aktywność retinolu. Bogatymi źródłami pokarmowym wi­taminy A są głównie produkty pochodzenia zwierzęcego: masło, jaja, twaróg tłusty, podroby oraz ryby, zwłaszcza śledzie, sardynki i tuńczyk. Z kolei karotenoidy w największych dawkach występują w żółtych i czerwonych owocach i warzywach: marchwi, batatach, dyni, papryce, morelach i pomidorach oraz ciemnozielonych warzywach liściastych: natce pietruszki, jarmużu, szpinaku i brokułach .

Witamina A jest niezbędna do utrzymania cią­głości błon śluzowych przewodu pokarmowego, oddechowego, moczowo-płciowego. Chroni orga­nizm przed inwazją drobnoustrojów. Poważne niedobory witaminy A powodują dysfunkcje układu odpornościowego, które powodują zwiększoną zachorowalność m.in. na choroby zakaźne. Większość badań nad wpływem witaminy A na odporność organizmu dotyczy dzieci i młodzieży. Witamina A pełni istotną funkcję w dojrzewaniu i różnicowaniu komórek układu immunologicznego tj. limfocytów, monocytów i neutrofili. Niedobór witaminy A osłabia aktywność różnego rodzaju komórek obronnych organizmu oraz  komórek niezbędnych w procesie gojenia się ran.

Dieta bogata w owoce i warzywa, które są źródłem mieszaniny karotenoidów, ma zróżnicowany wpływ immunostymulujący [19,20].

Witamina E jest to grupa związków chemicznych składająca się m.in.: tokoferoli i tokotrienoli. Najistotniejsza forma tych związków dla człowieka to α-tokoferol. Jest to witamina rozpuszczalna w tłuszczach podobnie ja witamina A. Witamina E występuje przede wszystkim w ole­jach: słonecznikowym, rzepakowym, szafranowym, sojowym, zarodkach nasion zbóż, kiełkach, nasionach słonecznika, migdałach orzechach laskowych, ziemnych, zielonych warzywach liściastych: szpinaku, kapu­ście, botwinie oraz pomidorach i suszonych morelach [14]

Witamina E jest składnikiem niezbędnym dla wzrostu komórek oraz dla  utrzymania prze­puszczalności błon komórkowych. Występuje w błonach wszystkich komórek, w których jako najsilniejszy przeciwutleniacz niszczy wolne rodniki [43].

Stężenie witaminy E w limfocytach jest 10-krotnie wyższe niż w erytrocytach [31]. Stąd bierze się bardzo duże za­interesowanie oddziaływaniem witaminy E na układ immunologiczny, które nie do końca jest jeszcze poznane. Przypuszcza się, że działanie  witaminy E na komórki układu immunologicznego dotyczy procesów bez­pośrednich jak i pośrednich.

.

Witamina D składa się ze steroidowych organicznych związków chemicznych, które  mają wielostronne dzianie fizjologiczne na organizm człowieka.  Najważniejsze z nich to: cholekalcyferol (witamina D3) i ergokalcyferol (witamina D2). Obie te witaminy nie mają aktywności biologicznej. Uzyskują ja dopiero po licznych przemianach metabolicznych, w wyniku których powstaje aktywna formy witaminy D – 1α,25-(OH)2D. Obie aktywne formy (1α,25-(OH)2D2 i 1α,25-(OH)2D3) charakteryzują się identycznymi własnościami, jednak ze względu na rozpowszechnienie częściej stosowana jest 1α,25-dihydroksycholekalcyferol (1,25-(OH)2D3) czyli kalcytriol. Również z powodu tych przemian witamina D zaliczana jest do pro hormonów.

Promienie słoneczne, a w szczególności promieniowanie UV, mają bardzo duże znaczenie w przekształceniu prowitaminy D w prewitaminę D.

W organizmie człowieka rola witaminy D polega na stymulowaniu gospodarki wapniowo-fosforowej. wpływa na zwiększenie wchłaniania wapnia i fosforu z pożywienia, pobudzanie uwalniania wapnia z kości oraz stabilizację stężenia wapnia w osoczu krwi. [44]

Ponadto witamina D ma działanie immunomodulujące i pośrednio przeciwbakteryjne. Aktywuje również geny kodujące peptydy przeciwbakteryjne, które posiadają cechy naturalnych antybiotyków. Katelicydyna np. wykazuje aktywność biologiczną przeciw wielu bakteriom i jest produkowana przez komórki odpornościowe przy zetknięciu ze ścianami komórkowymi bakterii, w obecności formy 25D witaminy D. [10]

Na komórkach układu immunologicznego: monocytach, makrofagach, aktywowanych limfocytach T i B znajdują się receptory dla 1,25(OH)2D3. Aktywna postać witaminy D (1,25(OH)2D3) wykazuje istotny wpływ na wydzielanie przeciwciał przez komórki B. Reakcja immunologiczna limfocytów T powstaje poprzez wytwarzanie interferonu (IFN-y), który stymuluje makrofagi na drodze dodatniego sprzęże­nia zwrotnego. Podejrzewa się, że defekt w wydzielaniu 1,25(OH)2D3 przez makrofagi może być przyczyną chorób autoimmunizacyjnych. Obecnie poszukuje się metod skutecznej terapii chorób autoimmunologicznych z wykorzystaniem 1,25(OH)2D3 [44, 9].

Wyniki  badania krwi ponad 300 niemowląt wykazało, że 19% polskich niemowląt w wieku 6 miesięcy i 32% dzieci w wieku 12 miesięcy ma niedobór witaminy D w organizmie. O rosnącym z wiekiem dziecka problemie niedoboru witaminy D świadczy badanie przeprowadzone w latach 2010-2011 przez Instytut Matki i Dziecka we współpracy z Fundacją NUTRICIA. Wynika z niego, że aż 80% dzieci w wieku 1-3 lata ma dietę niedoborową w witaminę D.

Najwięcej witaminy D znajdziemy w tłustych rybach, np. łososiu czy śledziu oraz w  mleku, serze żółtym, maśle czy jajach. Znaczną ilość witaminy D znajdziemy w mleku modyfikowanym dla niemowląt, które jest wzbogacane w witaminę D zgodnie z zaleceniami. Również margaryny SA wzbogacane witaminą D. Najbogatszym naturalnym źródłem witaminy D jest tran. Dostępny w aptekach tran zawiera około 1000 IU witaminy D w objętości jednej łyżki stołowej. Zawartość witaminy D w powszechnie stosowanej diecie jest niewielka (około 20 IU/100 g w serze żółtym, około 200 IU/100 g w rybach z puszki). Dlatego do uzupełnienia niedoborów zaleca się stosowanie suplementów farmaceutycznych.

W świetle danych opublikowanych w roku 2009 polskie zalecenia dotyczące suplementacji witaminą D przynajmniej dla osób dorosłych wydają się być zbyt ostrożne i niewystarczające. Dawka 800-1000 IU/dobę w zależności od masy ciała jest bezpieczna w okresie od października do kwietnia, jeśli w porze letniej zapewniona jest wystarczająca synteza skórna witaminy D – ekspozycja na słońce 18% powierzchni ciała (odsłonięte przedramiona i częściowo nogi) bez stosowania filtrów ochronnych przez 15 minut dziennie (w godz. od 10 do 14). Według najnowszych standardów zatwierdzona dawka bezpieczna to 4000 IU/dobę.

Dzieci do 12. miesiąca życia mogą być bezpiecznie suplementowane dawką 100 IU/kg masy ciała. Przed rozpoczęciem terapii należy wykluczyć nadwrażliwość na witaminę D, czyli patologiczną odpowiedź na dawkę bezpieczną.

Witamina C jest organicznym związkiem chemicznym składającym się z mieszaniny kwasu askorbi­nowego i dehydroaskorbinowego Jest składnikiem niezbędnym do funkcjonowania organizmów żywych. Dla ludzi jest witaminą, musi być zatem dostarczana wraz z pożywieniem. Jest również stosowana jako dodatek do żywności[8 ze względu na właściwości przeciwutleniające.. Witamina C w naturalnej formie występuje owocach i warzywach. Największe jej ilości zawierają: acerola, owoce róży, czarna porzeczka, natka pietruszki, truskawki, owoce cytrusowe, papryka, kapusta.Witamina C ma szerokie zastosowania. Wpływa m.in. na funkcjonowanie układu immunologicznego. Występuje np. w leukocytach i to w dużych ilościach. Niestety jest bardzo szybko zużywana podczas nawet najmniejszej  infekcji. Inna właściwość witaminy C polega na jej ochronnym, antyoksydacyjnym działaniu na lipidy błon komórkowych. Niszczy również reak­tywne formy tlenu, które powstały w wyniku różnych procesów metabolicznych. Ponadto kwas askorbinowy działa immunostymulująco m.in. poprzez zwiększenie wytwarzania cytokin, neutralizowanie immunosupresyjnego działania histaminy oraz podnoszenia aktywności bakteriobójczej komórek.

Badania naukowe potwierdzają iż działanie witaminy C nasila się przy równo­czesnej suplementacji witaminy E. Ma to lepszy wpływ na układ immunologiczny niż podawanie tych witamin osobno [25].

Cynk, podobnie jak witamina C, jest niezbędnym mikroelementem dla organizmu człowieka. Jest konieczny do uaktywniania ponad 300 enzymów, które uczestniczą w różnych procesach organizmu, w tym także w przemianach metabolicznych. Wpływa także na funkcjonowanie narzą­dów i tkanek, również na układ immunologicz­ny choć proces ten jest bardzo złożony. Między innymi i w dużym skrócie cynk nasila odpowiedź immunologiczną organizmu. Obserwuje się także spadek stężenia cynku w osoczu podczas ostrych infekcji, co może świadczyć o tym, że komórki odpornościowe potrzebują cynku do ochrony organizmu przed patogenami. Istnieje zatem możliwość na wykorzystanie immunosupresyjnego działania cynku w terapii chorób autoimmunologicznych. W tym celu konieczne jest dostosowanie indywidualnych dawek dla każdego pacjenta w oparciu o stężenie tego pierwiastka w osoczu.

Nie­dobór cynku z kolei zaburza proces generowania reaktywnych form tle­nu. Warto wiec zadbać o jego prawidłowy poziom.

Minimalne dzienne zapotrzebowanie wynosi dla mężczyzn wynosi 9,4 mg/d, a dla kobiet 6,8 mg/d. Wchłanianie cynku następuje głównie w jelicie cienkim i jest uzależnione m.in. od zapotrzebowania. Oznacza to że wchłanianie jest większe w przypadku niedoborów. Wchłanianiu cynku sprzyjają białka zwierzęce i kwas cytrynowy, z kolei żelazo i miedź utrudniają je.

Naturalnym źródłem cynku w pożywieniu są produkty zbożowe np. płatki owsiane, wątroba cielęca, pestki dyni, kakao 16%, ser ementaler tłusty, kasza gryczana, migdały, nasiona słonecznika, jaja kurze całe, mięso oraz ryby.

Kolejnym bardzo ważnym dla naszego organizmu mikroelementem jest selen. Musi być on dostarczany w pożywieniu. Zawartość selenu w różnych produktach spożywczych jest bardzo zróżnicowana. Związane jest to z różną zawartości selenu w glebie i wodzie w różnych częściach świata. Polskie gleby należą do ubogich w selen.

Pożywieniem bogatym w ten pierwiastek są: zboża, mięso, podroby a zwłaszcza ner­ki i wątroba, jaja, nabiał, ryby i skorupiaki, kukurydza i  orzechy zwłaszcza brazylijskie. Różne pokarmy charakteryzują się rożną przyswajalnością selenu. Selen lepiej się wchłania  towarzystwie białek oraz witamin A, E i C. Synergiczne działanie selenu z witaminą E opóźnia procesy starzenia się oraz przyspieszenia regeneracji komórek.

Selen ważny jest także dla funkcjonowania układu odpornościowego oraz tarczycy. Pierwiastek ten, ma działanie stymulujące syntezę przeciwciał i aktywność fagocytarną komórek immunologicznych. Przez co wpływa na zwiększenie odporności organizmu. Nie­dobór selenu w organizmie powoduje zaburzenia w  odpowiedzi komórko­wej i funkcji limfocytów B.

Żelazo dzielimy na hemowe i niehemowe. Różnica miedzy nimi nie polega tylko na różnicy w nazwie, ale na stopniu wchłaniania w organizmie. Podstawowymi  pokarmami zawierającymi żelazo hemowe są: mięso, wątroba, żółtko jajka, mleko, wędliny, ryby, a niehemowego – produkty zbożowe, rośliny strączkowe, brokuły, szpinak. Bioprzyswajalność żelaza hemowego wynosi  20 – 30 %, żelaza niehemowego 1–6 %. Ok 75% żelaza zawartego w organizmie znajduje jest składnikiem metabolicznie aktywnych związków, tj. w hemoglobina, mioglobina, enzy­mów i transferryny. Pozostała część stanowi pulę zapasową i składają się na nią ferrytyna i hemosyderyna.

Nawet nieznaczne niedobory żelaza działają negatywnie na funkcjonowanie komórek, powodując ich zamieranie z powo­du braku tlenu i energii, bez których układ immunologiczny nie może funk­cjonować. W takim stanie zmniejsza się odporność i organizm ulega zakaże­niu, m.in. grzybami i wirusami.

W niedoborach żelaza dochodzi do upośledzenia aktywności i liczby limfocytów T, odpowiedzial­nych za odporność komórkową (fagocytozę). Opierając się na licznych badaniach stwierdzono, że następuje to w wyniku zmniejszenia się aktywności reduktazy rybonukleinowej – enzymu niezbędnego do synte­zy kwasów nukleinowych (DNA). Następstwem jest zmniejszenie wytwarzania limfocy­tów T, co upośledza obronę immunologiczną. Niedobór żelaza jest przyczyną zmniejszenia zawartości m.in. laktoferyny. Laktoferyna jest składnikiem mleka kobiecego odpowiedzialnym za budowanie odporności u niemowląt.

Współpraca: mgr Edyta Strasburger-Chmielewska

Skomentuj przez Facebooka

Gabinety: Pleszew, Kalisz, Września, Jarocin, Konin

ActMedia © 2020. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie artykułów w całości lub we fragmentach bez zgody jest zabronione.